
Hoe wil je dit ontdekken?
LeerpadenOverzicht
In je darmen leven honderden soorten bacteriën. Het aantal mensen dat nog steeds zonder supermarkten en antibiotica leeft, is ongeveer tweeënhalf keer zo groot. Veel van deze soorten hebben onze voorouders sinds het stenen tijdperk vergezeld en verdwijnen nu in de geïndustrialiseerde landen. Tegelijkertijd wonen daar steeds meer mensen met chronische darmontstekingen. Is dat gerelateerd? En kan wat verloren is gegaan, weer worden teruggebracht?
Twee traditionele volkeren op verschillende continenten, de Tsimane van Bolivia en de Hadza van Tanzania, delen meer dan 1.200 soorten bacteriën in de darmen. Zes op de tien van deze soorten zijn zeldzaam geworden of ontbreken volledig in de geïndustrialiseerde landen. Uit genetische analyses blijkt dat velen van hen met mensen vanuit Afrika zijn gemigreerd. Terwijl deze diversiteit afneemt, neemt het aantal mensen met inflammatoire darmziekten toe. Het is niet bewezen dat het een het ander veroorzaakt. Het is een plausibele hypothese en er zijn nog veel meer risicofactoren. Volgens de huidige kennis brengen probiotica uit de capsule de verloren diversiteit niet terug, maar kunnen ze beschermen tegen diarree bij het nemen van antibiotica. Uit een klein onderzoek bleek echter dat wanneer gezonde mensen veel gefermenteerd voedsel aten, de diversiteit toenam en tegelijkertijd de ontstekingsniveaus in het bloed afnamen. Wat dit betekent voor de gezondheid is nog onduidelijk.
Twee volkeren, één gemeenschappelijk erfgoed
De Tsimane leven in het Amazonegebied van Bolivia. Ze leven van tuinieren en van wat het bos te bieden heeft. Hun dorpen liggen langs een rivier en in een nabijgelegen bosgebied. De Hadza leven op een ander continent, aan het Eyasi-meer in Tanzania. Zij behoren tot de laatste volkeren in Afrika die nog als jagers en verzamelaars leven. Ze verplaatsen hun kamp om de paar maanden, drinken uit bronnen en beken en eten wat de savanne te bieden heeft: knollen, bessen, honing en gejaagde dieren.
De voorouders van deze twee volkeren zijn tienduizenden jaren geleden gescheiden. Sindsdien hebben ze nooit meer direct contact gehad. Niettemin hebben onderzoekers van Stanford University een verbazingwekkende overeenkomst gevonden, en die zit in de darmen.
Voor een onderzoek dat in 2026 in het tijdschrift Nature werd gepubliceerd, heeft het team 133 ontlastingsmonsters van 85 volwassen Tsimane extreem diep gesequenced. Dit betekent dat de onderzoekers in deze monsters het volledige genoom uitlezen en daarmee de genomen van de individuele microben samenstellen. Ze vergeleken deze genomen met een even diep gesequenced verzameling van 137 Hadza.
Het resultaat: 87,4 procent van de bacteriesoorten die bij de Tsimane werden aangetroffen, werd ook bij de Hadza aangetroffen. Dat zijn 1.231 soorten. Twee volkeren die elkaar nog nooit hebben ontmoet, dragen dezelfde darmflora over lange afstanden met zich mee.
En dan komt het deel dat jou rechtstreeks raakt. De onderzoekers vergeleken deze veel voorkomende soorten met datasets uit geïndustrialiseerde landen. 60,2 procent daarvan, oftewel 848 soorten, is daar zeldzaam of ontbreekt volledig. Zes van de tien bacteriesoorten die twee onafhankelijke traditionele volkeren gemeen hebben, zijn hier zeldzaam geworden of verdwenen.
Wat belangrijk is, is wat dit getal betekent en wat het niet betekent. Het betekent niet dat ieder van ons 60 procent van onze darmbacteriën mist. Het betekent: Een groot deel van de soorten die blijkbaar tot de basisuitrusting van traditioneel levende mensen behoren, is in de geïndustrialiseerde wereld nauwelijks meer te vinden.
Bacteriën die uit Afrika met ons meekwamen
Hoe kunnen twee volkeren op verschillende continenten dezelfde bacteriën hebben? Eén mogelijkheid is dat deze microben simpelweg overal in de omgeving aanwezig zijn en dat iedereen ze ergens vandaan opvangt. De andere mogelijkheid is spannender: de bacterie kan duizenden jaren lang van persoon op persoon zijn doorgegeven en onze voorouders hebben vergezeld op hun migratie over de hele wereld.
Om ze van elkaar te onderscheiden, gebruikten de onderzoekers een truc uit de populatiegenetica. Wanneer twee groepen van een bacteriesoort lange tijd van elkaar gescheiden zijn, accumuleren ze onafhankelijk kleine veranderingen in hun genoom. Hoe langer de scheiding, hoe groter de verschillen. Net als een klok kun je zien wanneer de scheiding begon.
Gegevens voor deze analyse waren voldoende voor 636 van de algemene soorten. Het patroon komt overeen met de migratie van mensen en microben. De onderzoekers schatten dat het begin van de scheiding tussen de bacteriën van de Tsimane en die van de Hadza gemiddeld ongeveer 17.000 jaar duurt. Dit ligt grofweg in het tijdsbestek tussen de uittocht van mensen uit Afrika ongeveer 60.000 tot 70.000 jaar geleden en de vestiging van Amerika ongeveer 16.000 tot 23.000 jaar geleden. Ter vergelijking: tussen Europa en Noord-Amerika bedraagt de overeenkomstige waarde slechts ongeveer 1.100 jaar. Vermoedelijk wisselen mensen in industriële samenlevingen voortdurend hun bacteriën met elkaar uit, zodat de klok voor hen voortdurend opnieuw wordt ingesteld.
De schatting is gebaseerd op een moleculaire klok en is daarom onzeker. Toch is de boodschap duidelijk: veel van deze bacteriën zijn geen toevallige gasten. Het zijn kamergenoten die mensen blijkbaar al sinds het stenen tijdperk hebben vergezeld. En dat is precies wat ze nu aan het verdwijnen zijn.
De auteurs sluiten hun samenvatting af met een zin die de moeite waard is om te onthouden. Veel van deze soorten verdwijnen uit geïndustrialiseerde populaties en de gevolgen voor de menselijke gezondheid zijn onzeker.
730 tegen 277
Dezelfde werkgroep had in 2023 al een onderzoek gepubliceerd in het tijdschrift Cell dat de omvang van het verlies tastbaar maakte. Op dat moment bepaalden de onderzoekers 351 Hadza-ontlastingsmonsters dieper dan ooit tevoren. Ter vergelijking onderzochten ze monsters uit Nepal en Californië, met dezelfde diepte en dezelfde methode.
Het is niet eenvoudig om te tellen hoeveel soorten iemand in zijn darmen draagt. Hoe dieper je sequencet, hoe zeldzamer soorten er verschijnen. De onderzoekers gebruikten daarom een statistisch model om het getal te extrapoleren waarbij de curve afvlakt naarmate men dieper en dieper zoekt. Het resultaat: een gemiddelde volwassen Hadza heeft ongeveer 730 soorten bacteriën in zijn darmen. Een gemiddelde volwassen Californiër is ongeveer 277. Dat is ongeveer 62 procent minder.
Ook hier geldt een beperking. De cijfers zijn schattingen van een model, niet-getelde soorten, en de vergelijkingsgroep in Californië was klein. Maar het verschil is zo groot dat er nauwelijks sprake kan zijn van een meetfout.
Een bijzonder duidelijk voorbeeld zijn de spirocheten. Dit is een groep schroefvormige bacteriën die deel uitmaakt van de permanente inventaris van de Hadza. Hoe meer geïndustrialiseerd een bevolking is, hoe zeldzamer ze worden. De onderzoekers vonden geen enkel spirocheetgenoom in de Californische monsters. In totaal identificeerden ze 124 soorten die verdwijnen als gevolg van de geïndustrialiseerde levensstijl. Ze gaven ze een passende naam: VANISH taxa, naar het Engelse woord voor verdwijnen.
Waarom de diversiteit afneemt
Wat steelt deze bacteriën van ons? De onderzoekers benoemen vijf verdachten en benadrukken nadrukkelijk dat het om hypotheses gaat. Ten eerste, sterk bewerkte voedingsmiddelen. Ten tweede, gewone antibiotica. Ten derde, de geboorte via een keizersnede, waarbij een baby niet door het geboortekanaal gaat. Ten vierde een kiemarme, sanitair schone leefomgeving. En ten vijfde weinig contact met dieren en aarde. Dit alles ontbreekt in de levens van de Hadza en Tsimane, en dit alles vormt onze levens.
Uit een onderzoek uit 2018 blijkt het duidelijkst dat leefstijl juist de darmflora verandert, en niet de genen. Een team onder leiding van Pajau Vangay van de Universiteit van Minnesota bestudeerde Hmong en Karen, twee etnische groepen uit Zuidoost-Azië. In totaal namen 514 mensen deel, waarvan sommigen nog in Thailand wonen en anderen die naar de Verenigde Staten zijn geëmigreerd, waaronder immigranten van de eerste en tweede generatie. De onderzoekers konden zelfs voor en na de verhuizing monsters nemen van 19 Karen.
Het resultaat was duidelijk. Met immigratie naar de VS nam de diversiteit van de darmflora onmiddellijk af. Amerikaanse bacteriestammen vervingen de stammen die ze meebrachten. En het effect werd elk jaar sterker in de VS, werd duidelijker bij mensen met overgewicht, en werd over de generaties heen verder versterkt. De Stanford-groep ziet dit als bewijs dat levensstijl een causale rol speelt in de samenstelling van de darmflora.
Dit laat echter alleen zien wat de flora verandert. Of de veranderde flora ons ziek maakt, is een heel andere vraag.
Wat juist toeneemt
Voordat er naar een reden wordt gezocht, moet duidelijk zijn wat er daadwerkelijk toeneemt. En het is de moeite waard om het eens nader te bekijken, want 'darmproblemen' is een breed terrein.
Er zijn goede aanwijzingen voor een toename van chronische inflammatoire darmziekten, kortweg IBD. Deze omvatten voornamelijk de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. In beide gevallen zijn de darmen chronisch ontstoken en de ziekte vergezelt de getroffenen hun hele leven.
Een groot overzichtsartikel in het tijdschrift The Lancet uit 2017 verzamelde gegevens uit 147 bevolkingsonderzoeken. De hoogste aantallen zieke mensen werden aangetroffen in Europa en Noord-Amerika. De hoogste gerapporteerde waarde voor de ziekte van Crohn was in Duitsland met 322 patiënten per 100.000 inwoners. In Noord-Amerika, Oceanië en veel Europese landen leeft nu meer dan 0,3 procent van de bevolking met IBD, dat wil zeggen meer dan één op de 330 mensen. Volgens de grote Global Burden of Disease-studie uit 2017 waren er wereldwijd ongeveer 6,8 miljoen mensen.
Maar er zit een addertje onder het gras waar u rekening mee moet houden. In Europa en Noord-Amerika neemt het aantal nieuwe gevallen nauwelijks toe. In 16 van de 22 onderzoeken naar de ziekte van Crohn en in 15 van de 18 onderzoeken naar colitis ulcerosa was de ziekte stabiel of daalde zelfs. Wat nog steeds toeneemt, is het aantal mensen dat met de ziekte leeft. Omdat de ziekte chronisch is, komen er elk jaar nieuwe gevallen bij, terwijl bestaande gevallen blijven bestaan. Deskundigen noemen deze fase ‘samengestelde prevalentie’, een opeenhoping van ziektelasten.
Een evaluatie van 522 bevolkingsstudies uit meer dan een eeuw, gepubliceerd in Nature in 2025, schetst het beeld nog nauwkeuriger. Na de Tweede Wereldoorlog namen de nieuwe gevallen snel toe in de vroege geïndustrialiseerde landen. Rond de millenniumwisseling stabiliseerden ze zich op veel plaatsen, met één belangrijke uitzondering: ze bleven stijgen onder kinderen. Het aantal getroffenen neemt echter in alle leeftijdsgroepen toe. In Lothian, Schotland, bijvoorbeeld, steeg hun aandeel tussen 2008 en 2018 van 0,57 naar 0,78 procent van de bevolking. Prognoses uit Canada en Schotland verwachten een procent voor 2030. Voor Denemarken berekenen de onderzoekers, ervan uitgaande dat het aantal nieuwe gevallen gelijk blijft, een stijging van 0,86 procent in 2014 naar 1,19 procent in 2025 en 1,44 procent in 2035. De Canadese epidemioloog Gilaad Kaplan verwacht dat in de vroege geïndustrialiseerde landen binnen het komende decennium ruim één op de 100 mensen met IBD zal leven.
Aan de andere kant is er een sterke toename van het aantal nieuwe gevallen in landen die momenteel industrialiseren. In Brazilië zijn deze aantallen sinds 1990 met ruim 11 procent per jaar gestegen voor de ziekte van Crohn en met bijna 15 procent voor colitis ulcerosa. Een deel hiervan kan worden verklaard door het feit dat de ziekten daar tegenwoordig simpelweg vaker worden herkend. De auteurs van het Nature-artikel gaan er echter van uit dat er ook een reële toename achter zit, gedreven door omgevingsfactoren.
En de andere darmproblemen?
Als de meeste mensen over darmproblemen praten, bedoelen ze niet de ziekte van Crohn. Je bedoelt winderigheid, een maag die rommelt na het eten, veranderende stoelgang, het prikkelbaredarmsyndroom. Deze zogenaamde functionele darmproblemen komen zeer vaak voor. In 's werelds grootste onderzoek, met 73.076 volwassenen uit 33 landen, voldeed 40,3 procent van de online ondervraagden aan de criteria voor ten minste één dergelijke stoornis. In persoonlijke interviews was dit 20,7 procent. Afhankelijk van het soort onderzoek betreft dit tussen één op de vijf en twee op de vijf volwassenen.
Of deze klachten toenemen is een andere vraag. In dit onderzoek is hiervoor geen betrouwbaar bewijs gevonden. Het grote onderzoek is een momentopname en geen vooruitgang in de tijd. Wanneer er dus sprake is van “steeds meer darmproblemen”, dan wordt dit gedekt door cijfers, vooral bij chronische darmontstekingen.
Het vermoeden
Nu naar de eigenlijke vraag. Door de industrialisatie neemt de diversiteit in de darmen af. Chronische darmontstekingen nemen toe met de industrialisatie. Is het één de reden voor het ander?
Het idee ligt voor de hand en de onderzoekers formuleren het zelf. De Stanford-groep schrijft dat chronische ziekten, voornamelijk veroorzaakt door aanhoudende ontstekingen, snel toenemen met de industrialisatie. En dat tegelijkertijd ook de veranderingen in de darmflora goed gedocumenteerd zijn. Twee curven die tegelijkertijd op en neer gaan. Dit is de status.
In de bespreking van hun Nature-paper uit 2026 worden Carter en collega's iets brutaler. Het verlies van VANISH-soorten, zo schrijven ze, houdt verband met een verhoogd risico op verschillende chronische stofwisselings- en ontstekingsziekten. Dit opent de mogelijkheid dat een herintroductie van deze soorten microbiële functies zou kunnen terugbrengen die samen met de mens zijn geëvolueerd. Hier gekoppeld betekent: Er is een verbinding. Er staat niet dat het verlies de oorzaak is. En herintroductie is een mogelijkheid, geen uitkomst.
Misschien wel de beste samenvatting van de stand van de kennis is te vinden in het grote Nature-artikel uit 2025 over de verspreiding van chronische darmontstekingen. De redenen voor de stijging zijn nog niet helemaal duidelijk, schrijven de auteurs. De gegevens suggereren echter dat omgevingsfactoren uit de westerse levensstijl een belangrijke bijdrage hebben geleverd, waaronder meer roken, een westers dieet en betere hygiëne. Ze zouden de manier kunnen veranderen waarop het immuunsysteem van het darmslijmvlies reageert op darmbacteriën bij mensen die er genetisch vatbaar voor zijn.
In deze ene zin staan drie dingen. De darmbacteriën zijn erbij betrokken. Het milieu is erbij betrokken. En er zijn genen bij betrokken. Geen van deze alleen verklaart de ziekte.
kip of ei
Zelfs als mensen met chronische darmontstekingen een verschillende darmflora hebben, blijft er één vraag: wat was er eerst? Heeft de veranderde flora de ontsteking veroorzaakt, of heeft de ontsteking de flora veranderd?
Een systematische review evalueerde 48 onderzoeken waarin de darmflora van IBD-patiënten werd vergeleken met die van gezonde mensen. Het resultaat is ontnuchterend. De diversiteit was lager of niet anders onder degenen die ziek waren dan onder degenen die gezond waren. Sommige bacteriën kwamen vaker voor, andere minder vaak. Maar de resultaten en methoden van de onderzoeken spraken elkaar zozeer tegen dat de auteurs geen conclusies konden trekken.
Carter en collega’s denken ook dat het mogelijk is dat de pijl de andere kant op wijst. De typische bacteriën in geïndustrialiseerde darmen dragen opvallend veel genen waarmee ze zichzelf beschermen tegen oxidatieve stress. Oxidatieve stress ontstaat onder meer door ontstekingen. Volgens de interpretatie van de onderzoekers hebben deze bacteriën zich mogelijk aangepast aan een ontstoken darm. Dan zou een deel van de veranderde flora eerder een gevolg dan een oorzaak zijn. Ook dit is een interpretatie en geen bewijs.
Eén van de vele verdachten
Er is een duidelijk antwoord op de vraag of het verlies aan diversiteit ‘de reden’ is voor de toename van darmontstekingen: het is niet de enige. In het beste geval is hij een van de velen.
Een zogenaamde paraplureview, dat wil zeggen een overzicht van vele meta-analyses, heeft alle tot nu toe onderzochte risicofactoren voor inflammatoire darmziekten bij elkaar gebracht. Het waren er 191. Voor 92 hiervan werd een statistisch verband met de ziekte gevonden, 62 verhoogden het risico en 30 verminderden het risico. De tien sterkste risicofactoren zijn onder meer infecties met het cytomegalovirus en de Campylobacter-bacteriën, familiegeschiedenis van IBD, parodontitis, psoriasis, het gebruik van zuurblokkers en een westers dieet. De meeste factoren hielden verband met eerdere ziekten, persoonlijke levensstijl en het milieu.
Dit zijn ook verbanden uit observationeel onderzoek, geen bewezen oorzaken. Maar ze laten zien hoeveel touwtjes er aan deze ziekte trekken. De verloren darmbacteriën vormen een rode draad, waarschijnlijk een belangrijke. Zij zijn niet de enigen.
De variëteit uit de capsule?
Als we bacteriën tekort komen, lijkt een oplossing voor de hand te liggen: slik ze gewoon door. Juist hiervoor worden probiotica, d.w.z. preparaten met levende bacteriën, verkocht, vooral na een antibioticakuur die de darmflora verstoort. Maar een onderzoek uit Israël haalde in 2018 de krantenkoppen omdat het precies het tegenovergestelde suggereerde.
Destijds publiceerde de groep van Eran Elinav aan het Weizmann Instituut twee artikelen in Cell. In het eerste geval kregen gezonde vrijwilligers een preparaat met elf bacteriestammen uit vier veel voorkomende probiotische families, zonder voorafgaande antibiotica. Tien namen het probioticum, vijf namen een nepsupplement. De onderzoekers keken niet alleen in de ontlasting, maar ook rechtstreeks naar het darmslijmvlies, met behulp van gastroscopie en colonoscopie. Hieruit bleek dat de vraag of de probiotica zich op de slijmvliezen nestelden, sterk van persoon tot persoon verschilde. Bij sommige mensen stoot de bestaande darmflora de nieuwkomers letterlijk af. En dat kon je vanaf de stoel niet zien.
In het tweede onderzoek, geleid door Jotham Suez, kregen 21 gezonde vrijwilligers aanvankelijk een week lang een breedspectrumantibioticum. Vervolgens werden ze willekeurig in drie groepen verdeeld. Zeven wachtten gewoon af of hun darmflora zich vanzelf herstelde. Acht van hen namen vier weken lang hetzelfde probioticum met elf stammen. En zes kregen hun eigen darmflora terug, die vóór de antibioticakuur was verzameld, als een zogenaamde autologe fecale transplantatie.
Het resultaat was verrassend. Na de antibioticakuur koloniseerden de probiotische bacteriën goed op het darmslijmvlies, veel beter dan zonder antibiotica. Maar dat was precies wat de terugkeer van de lichaamseigen flora vertraagde. Vergeleken met de groep die gewoon wachtte, herstelden de darmflora en genactiviteit van het darmslijmvlies aanzienlijk vertraagd bij degenen die probiotica slikten en bleven aanhoudend incompleet. Het ontlastingsmonster van de patiënt zelf herstelde daarentegen binnen enkele dagen vrijwel volledig de oorspronkelijke staat. In het laboratorium bleek dat stoffen die de Lactobacillus-bacteriën uitscheiden de groei van de overige flora remmen. De auteurs vatten het als volgt samen: Probiotica belemmeren het herstel na antibiotica eerder dan dat ze het helpen.
Waarom dit onderzoek niet overbelast moet worden
Hoe spectaculair dat ook klinkt, het onderzoek heeft beperkte beperkingen. Er waren acht mensen in de probiotische groep. Er werd een enkel preparaat getest en volgens de huidige kennis hebben probiotica een stamspecifieke werking. Elke stam moet afzonderlijk worden getest; een resultaat voor het ene product geldt niet automatisch voor andere. Ook kwam het probioticum pas na de antibioticakuur, terwijl het in onderzoeken en in de praktijk meestal tegelijkertijd wordt gegeven. Er werd gemeten of de flora terugkeerde naar de oorspronkelijke staat, niet of iemand diarree of andere klachten kreeg. En de deelnemers waren gezonde mensen zonder infectie die een sterke antibioticacombinatie kregen. Op deze punten werd met name gewezen door een internationale beroepsvereniging voor probiotisch onderzoek, wier belangen in aanmerking moeten worden genomen. De kritiekpunten zelf kunnen uit de onderzoeksgegevens worden afgeleid.
Een kleine studie met voorbereiding is maar een studie. Daarom is het de moeite waard om eens naar de grotere overzichten te kijken.
Wat de grote overzichten zeggen
Er zijn twee systematische reviews over de vraag of probiotica de diversiteit in de darm veranderen. Beiden steunen slechts de helft van de Israëlische studie.
In 2016 evalueerde een werkgroep uit Kopenhagen zeven gerandomiseerde onderzoeken onder gezonde volwassenen die probiotica kregen zonder antibiotica. In geen enkel onderzoek veranderde het probioticum de diversiteit van de darmflora vergeleken met een neppreparaat. De auteurs spreken van een gebrek aan bewijs dat probiotica daadwerkelijk de samenstelling van de ontlastingsflora bij gezonde mensen beïnvloeden.
In 2023 heeft een werkgroep van de Semmelweis Universiteit in Boedapest gekeken naar precies de situatie die op het spel staat na een antibioticakuur: probiotica tijdens de behandeling. Van de ruim 11.000 bekeken werken voldeden er 15 aan de criteria, waarvan er vijf gezamenlijk beoordeeld konden worden. Het resultaat: geen verschil in diversiteit tussen mensen met en zonder probiotica. Bij beide groepen keerde de compositie na drie tot acht weken terug naar de oorspronkelijke staat. De titel van het werk is dan ook duidelijk: probiotica tijdens antibioticabehandeling zijn niet gerechtvaardigd om de diversiteit te behouden. De auteurs noemen echter zelf de zwakte van hun werk: weinig en kleine studies.
Het komt erop neer dat probiotica volgens deze beoordelingen de diversiteit niet aantasten. Maar ze verbeteren ze ook niet.
De tegengestelde kant
Zijn er werken die het tegenovergestelde laten zien? Ja, op twee niveaus.
Op het niveau van de darmflora bestaan er individuele gerandomiseerde onderzoeken waarin bepaalde preparaten het herstel na antibiotica verbeterden. In een Amerikaans onderzoek uit 2021 kregen 42 gezonde mensen tijdens een antibioticakuur een yoghurt met de Bifidobacterium-stam BB-12, en 20 anderen een controleyoghurt. In de controlegroep daalde de diversiteit scherper en gedurende langere tijd, en pas in de groep met BB-12 herstelde zich een belangrijke metaboliet van de darmbacteriën, azijnzuur. Uit een onderzoek met een gefermenteerd melkproduct van het bedrijf Danone bleek een significante maar bescheiden verbetering van het herstel in 2022, en daar hebben medewerkers van de fabrikant aan gewerkt. En in 2026 rapporteerde een onderzoek van Seed Health over een preparaat met probiotica en granaatappelextract dat werd gegeven vanaf de eerste dag van een antibioticakuur, waarbij dezelfde antibioticacombinatie werd gebruikt als in het Israëlische onderzoek. Daar herstelden diversiteit, stofwisselingsproducten en de darmbarrière beter dan bij een dummypreparaat. Dit is een onderzoek van een fabrikant en het aantal deelnemers staat niet eens in de samenvatting.
Op klachtenniveau is de datasituatie voor probiotica eigenlijk het beste. De Cochrane-review uit 2025, een van de meest rigoureuze vormen van bewijsbeoordeling, evalueerde 47 onderzoeken met meer dan 15.000 deelnemers. Degenen die probiotica gebruikten als onderdeel van hun antibioticakuur hadden minder kans op diarree: 23 in plaats van 27,4 procent. En diarree veroorzaakt door Clostridioides difficile, een ziektekiem die zich na antibiotica in de darm kan verspreiden, komt minder vaak voor: 1,6 in plaats van 3,2 procent. Er wordt berekend dat voor elke 65 mensen die probiotica gebruiken, één dergelijk geval kan worden voorkomen. De auteurs beoordelen het bewijsmateriaal echter als laag, en 28 van de onderzoeken vonden verbanden met probiotische bedrijven.
Een overkoepelende review uit 2026 van 21 reviews met 170 individuele onderzoeken bevestigt de bescherming tegen diarree. Er werd echter geen duidelijk voordeel waargenomen bij oudere mensen. En de auteurs waarschuwen uitdrukkelijk: hun resultaten laten niet zien dat een bepaald product werkt en niet geschikt is voor reclamebeloften. Zelfs de werkgroep uit Boedapest, die probiotica niet gerechtvaardigd vindt vanwege diversiteit, beschouwt bepaalde stammen als nuttig bij het voorkomen van diarree en bepaalde darminfecties met antibiotica bij risicopatiënten.
Twee vragen, twee antwoorden
Dus wie heeft gelijk? Beide kanten omdat ze verschillende vragen beantwoorden.
De eerste vraag is: brengen probiotica de verloren diversiteit terug? Volgens de huidige kennis kan het niet worden gedetecteerd, noch bij gezonde mensen, noch tijdens een antibioticakuur. Een enkele kleine studie met een enkel preparaat laat zelfs een vertraagd herstel zien. Enkele andere onderzoeken, waarvan sommige door fabrikanten zijn uitgevoerd, laten een licht versneld tempo zien.
De tweede vraag is: beschermen probiotica tegen diarree met antibiotica? Waarschijnlijk een beetje, met weinig bewijs en afhankelijk van de soort.
En dan is er nog een punt dat het hele onderwerp beïnvloedt. Het is nog niet duidelijk welke klachten bij welke diversiteitswaarden horen. Meer diversiteit is een maatstaf. Het is geen gezondheidsbelofte.
Yoghurt, kimchi, kombucha
Als de capsule de diversiteit niet terugbrengt, wat dan wel? Een onderzoek van dezelfde Stanford-groep die de Hadza bestudeerde, levert een aanwijzing op. Het werd in 2021 gepubliceerd in Cell.
36 gezonde volwassenen, gemiddeld 51 jaar oud en voornamelijk vrouwen, werden willekeurig toegewezen aan twee diëten. De ene groep zou aanzienlijk meer vezels moeten eten. De andere persoon zou aanzienlijk meer gefermenteerd voedsel moeten eten, dat wil zeggen voedsel dat is gemaakt met behulp van bacteriën of gist. Het onderzoek duurde zeventien weken: drie weken nulmeting, vier weken langzame stijging, zes weken met een hoge hoeveelheid en uiteindelijk vier weken waarin iedereen zelf mocht beslissen hoeveel hij ervan bleef eten.
De fermentatiegroep verhoogde hun consumptie van gemiddeld 0,4 naar 6,3 porties per dag. Op het menu stonden yoghurt, kefir, gefermenteerde kwark, kombucha, pekeldranken en gefermenteerde groenten zoals kimchi.
Het resultaat: In de fermentatiegroep nam de diversiteit van de darmflora gestaag toe. En het bleef verhoogd in de laatste fase, toen de deelnemers opnieuw minder gefermenteerd voedsel aten. De onderzoekers interpreteren dit zo dat het ecosysteem in de darm is geherstructureerd en niet simpelweg weerspiegelt wat er momenteel wordt gegeten.
Tegelijkertijd daalden 19 van de 93 gemeten ontstekingsstoffen in het bloed, waaronder interleukine-6. Deze boodschapperstof wordt beschouwd als een centrale mediator van chronische ontstekingen en is bijvoorbeeld verhoogd bij reumatoïde artritis, diabetes type 2 en chronische stress. Geen van deze dingen gebeurde in de vezelgroep. Hun diversiteit bleef stabiel en geen van de 19 ontstekingsstoffen veranderde. De vezel veranderde welke hulpmiddelen de bacteriën hadden om plantenvezels af te breken, maar niet hoeveel verschillende soorten er in de darmen leefden.
Waar de nieuwe bacteriën vandaan kwamen
De meest verrassende observatie van het onderzoek betreft de oorsprong van de nieuwe bacterie. Het zou duidelijk zijn dat ze rechtstreeks uit de yoghurt of kimchi komen. Maar slechts een klein deel van de nieuw opgekomen soorten werd in het voedsel zelf aangetroffen. De grootste overlap bedroeg aan het begin van het onderzoek 5,4 procent.
De onderzoekers concluderen dat de toename van de diversiteit niet in de eerste plaats te danken is aan de geconsumeerde microben. Integendeel, het gefermenteerde voedsel lijkt de bestaande darmgemeenschap te hervormen of de weg vrij te maken voor nieuwkomers uit de omgeving. De gegevens kunnen niet worden gebruikt om te onderscheiden of de ‘nieuwe’ soorten echt nieuw waren of zo zeldzaam waren dat ze onder de detectielimiet lagen.
Dit sluit op een interessante manier aan bij de rest van het verhaal. In twee van de onderzoeken waarin de darmflora na antibiotica beter herstelde, werden ook gefermenteerde melkproducten getest: de yoghurt met BB-12 en het Danone-product. Een systematische review uit 2024 van gefermenteerde melkproducten bij mensen met darmziekten of darmproblemen, met 15 onderzoeken bij mensen en 1.550 deelnemers, vond in zes onderzoeken meer bacteriële diversiteit. In 14 onderzoeken namen de klachten af, hoewel deze grotendeels door de deelnemers zelf werden beoordeeld. Een evaluatie uit 2025 zet echter een rem op de zaken: over het geheel genomen is het bewijsmateriaal voor gefermenteerd voedsel nog steeds inconsistent, waarschijnlijk ook omdat mensen er heel anders op reageren.
Wat het onderzoek niet laat zien
Hoe veelbelovend de resultaten ook klinken, het onderzoek heeft duidelijke beperkingen, en de auteurs identificeren deze zelf. Met 18 personen per groep is het klein. Er was geen echte controlegroep die normaal bleef eten. Alleen de twee voedingsgroepen werden met elkaar en ieder mens met zichzelf vergeleken. De daadwerkelijke kostuumwisseling duurde slechts tien weken, maar hoe permanent de veranderingen zijn valt nog te bezien.
Bijzonder belangrijk: het vooraf bepaalde hoofddoel van het onderzoek, een maatstaf voor hoe immuuncellen reageren op boodschapperstoffen, veranderde in geen van beide groepen. De verminderde ontstekingsniveaus zijn daarom een secundaire bevinding. En de deelnemers waren gezond. Mensen met een chronische inflammatoire darmaandoening of een matig tot ernstig prikkelbaredarmsyndroom mochten niet deelnemen. Het onderzoek zegt niet of gefermenteerd voedsel mensen met darmziekten helpt.
Een praktisch detail: Bij de fermentatiegroep nam de winderigheid tijdelijk toe tijdens de verhogingsfase, ook al werd de hoeveelheid langzaam verhoogd. Aan het einde van de fase van de grote hoeveelheden verdween het verschil weer.
De Stanford-onderzoekers zelf formuleren hun conclusie voorzichtig. Gefermenteerde voedingsmiddelen kunnen waardevol zijn bij het tegengaan van de verminderde diversiteit en de toegenomen ontstekingsniveaus in geïndustrialiseerde samenlevingen. Zou kunnen. Dit is een goed onderbouwde gok en geen bewijs van effectiviteit.
Wat blijft
Als je alle puzzelstukjes bij elkaar legt, krijg je een afbeelding met duidelijke contouren en open randen.
Eén ding is zeker: de darmflora van mensen in geïndustrialiseerde landen is veel armer dan die van mensen die traditioneel leven. Een groot aantal soorten die de mens blijkbaar sinds het stenen tijdperk hebben vergezeld, zijn hier zeldzaam geworden of verdwenen. En levensstijl speelt een causale rol, zoals blijkt uit het immigrantenonderzoek.
Eén ding is ook zeker: in de geïndustrialiseerde landen leven steeds meer mensen met chronische inflammatoire darmziekten, en in landen die momenteel industrialiseren stijgt het aantal nieuwe gevallen sterk.
Het is niet bewezen dat het een het ander veroorzaakt. Het is een plausibele hypothese die goed aansluit bij kennis over de interactie tussen darmbacteriën, het immuunsysteem, de omgeving en genen. Maar er zijn nog veel meer risicofactoren, en of de veranderde flora de oorzaak of het gevolg is van de ontsteking blijft een open vraag.
Voor u betekent dit: Op basis van de huidige kennis is de diversiteit in uw darmen niet zomaar vanuit één capsule aan te vullen. Probiotica hebben hun plaats als het gaat om het voorkomen van diarree tijdens het gebruik van antibiotica. Ze hebben zich nog niet bewezen als bron van diversiteit. De meest veelbelovende aanwijzing komt uit de keuken: in een kleine studie verhoogde gefermenteerd voedsel de diversiteit en verminderde het ontstekingsniveau, blijkbaar niet omdat hun bacteriën zich in de darmen koloniseren, maar omdat ze het ecosysteem daar veranderen. Niemand weet of dit beschermt tegen ziekten.
Misschien is dat wel het echte punt van dit verhaal. De bacteriën die we missen zijn met onze voorouders te voet van Afrika naar Zuid-Amerika gemigreerd. We zijn ze binnen een paar generaties kwijtgeraakt. Wij krijgen ze niet terug met een poeder van de apotheek. Een glas kefir, een beetje zuurkool en een portie kimchi is een begin waarover de wetenschap nog niet het laatste woord heeft gesproken.
Bronnen
Carter MM, Liu Z, Olm MR et al. (2026). Prehistorische mondiale migratie van verdwijnende darmmicroben met mensen. Natuur 658 (8137): 1008–1014. https://doi.org/10.1038/s41586-026-11106-1
Carter MM, Olm MR, Merrill BD et al. (2023). Ultradiepe sequencing van Hadza-jager-verzamelaars herstelt verdwijnende darmmicroben Cel 186(14): 3111–3124.e13. https://doi.org/10.1016/j.cell.2023.05.046
Vangay P, Johnson AJ, Ward TL et al. (2018). Amerikaanse immigratie verwestert het menselijke darmmicrobioom. Cel 175(4): 962–972.e10. https://doi.org/10.1016/j.cell.2018.10.029
Ng SC, Shi HY, Hamidi N et al. (2017). Wereldwijde incidentie en prevalentie van inflammatoire darmziekten in de 21e eeuw: een systematische review van populatiegebaseerde onderzoeken. De Lancet 390 (10114): 2769–2778. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(17)32448-0
GBD 2017 Inflammatoire darmziekten Medewerkers (2019). De mondiale, regionale en nationale last van inflammatoire darmziekten in 195 landen en gebieden, 1990–2017. Lancet Gastro-enterologie & Hepatologie 5(1): 17–30. https://doi.org/10.1016/S2468-1253(19)30333-4
Hracs L, Windsor JW, Gorospe J et al. (2025). Mondiale evolutie van inflammatoire darmziekten in epidemiologische stadia. Natuur 642 (8067): 458–466. https://doi.org/10.1038/s41586-025-08940-0
Kaplan GG (2025). De mondiale last van inflammatoire darmziekten: van 2025 tot 2045. Natuurrecensies Gastro-enterologie & Hepatologie 22(10): 708–720. https://doi.org/10.1038/s41575-025-01097-1
Sperber AD, Bangdiwala SI, Drossman DA et al. (2020). Wereldwijde prevalentie en last van functionele gastro-intestinale stoornissen, resultaten van Rome Foundation Global Study. Gastro-enterologie 160(1): 99–114.e3. https://doi.org/10.1053/j.gastro.2020.04.014
Wastyk HC, Fragiadakis GK, Perelman D et al. (2021). Op de darmmicrobiota gerichte diëten moduleren de menselijke immuunstatus. Cel 184(16): 4137–4153.e14. https://doi.org/10.1016/j.cell.2021.06.019
Pittayanon R, Lau JT, Leontiadis GI et al. (2019). Verschillen in darmmicrobiota bij patiënten met versus zonder inflammatoire darmziekten: een systematische review. Gastro-enterologie 158(4): 930–946.e1. https://doi.org/10.1053/j.gastro.2019.11.294
Wu T, Cheng H, Zhuang J et al. (2025). Risicofactoren voor inflammatoire darmziekten: een overkoepelend overzicht. Grenzen in cellulaire en infectiemicrobiologie 14: 1410506. https://doi.org/10.3389/fcimb.2024.1410506
Zmora N, Zilberman-Schapira G, Suez J et al. (2018). Gepersonaliseerde darmmucosale kolonisatieresistentie tegen empirische probiotica wordt geassocieerd met unieke gastheer- en microbioomkenmerken. Cel 174(6): 1388–1405.e21. https://doi.org/10.1016/j.cell.2018.08.041
Suez J, Zmora N, Zilberman-Schapira G et al. (2018). De post-antibiotische reconstitutie van het darmslijmvliesmicrobioom wordt belemmerd door probiotica en verbeterd door autologe FMT. Cel 174(6): 1406–1423.e16. https://doi.org/10.1016/j.cell.2018.08.047
Suez J, Zmora N, Elinav E (2019). Probiotica in het tijdperk van de volgende generatie sequencing. Darmmicroben 11(1): 77–93. https://doi.org/10.1080/19490976.2019.1586039
Szajewska H, Kołodziej M, Zalewski BM et al. (2026). Systematische review: Limosilactobacillus reuteri DSM 17938 voor het voorkomen van antibiotica-geassocieerde diarree bij kinderen. Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition 82(3): 781-789. https://doi.org/10.1002/jpn3.70320
Kristensen NB, Bryrup T, Allin KH et al. (2016). Veranderingen in de samenstelling van de fecale microbiota door probiotische suppletie bij gezonde volwassenen: een systematische review van gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken. Genoomgeneeskunde 8(1): 52. https://doi.org/10.1186/s13073-016-0300-5
Elias AJ, Barna V, Patoni C et al. (2023). Probiotische suppletie tijdens antibioticabehandeling is niet gerechtvaardigd voor het behoud van de diversiteit van het darmmicrobioom: een systematische review en meta-analyse. BMC-geneeskunde 21(1): 262. https://doi.org/10.1186/s12916-023-02961-0
Merenstein D, Fraser CM, Roberts RF et al. (2021). Bifidobacterium animalis subsp. lactis BB-12 beschermt tegen door antibiotica geïnduceerde functionele en samenstellingsveranderingen in het menselijke fecale microbioom. Voedingsstoffen 13(8): 2814. https://doi.org/10.3390/nu13082814
FitzGerald J, Patel S, Eckenberger J, et al. (2022). Verbeterd herstel van het darmmicrobioom na medicamenteuze behandeling is gekoppeld aan de overvloed en replicatie van probiotische stammen. Darmmicroben 14(1): 2094664. https://doi.org/10.1080/19490976.2022.2094664
Napier BA, Allegretti JR, Feuerstadt P et al. (2026). Synbiotische suppletie met meerdere soorten na antibiotica bevordert het herstel van de microbiële diversiteit en functie, en verhoogt de integriteit van de darmbarrière: een gerandomiseerde, placebo-gecontroleerde studie. Antibiotica (Bazel) 15(2): 138. https://doi.org/10.3390/antibiotics15020138
Esmaeilinezhad Z, Ghosh NR, Walsh CM et al. (2025). Probiotica voor de preventie van Clostridioides difficile-geassocieerde diarree bij volwassenen en kinderen. Cochrane-database met systematische reviews 9(9): CD006095. https://doi.org/10.1002/14651858.CD006095.pub5
Xi F, Xu C, Li P et al. (2026). Probiotica voor de preventie van antibiotica-geassocieerde diarree: een overkoepelende review en tweede-orde meta-analyse van 21 systematische reviews over 170 unieke gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken. Grenzen in voeding 13: 1994645. https://doi.org/10.3389/fnut.2026.1994645
Ní Chonnacháin C, Feeney EL, Gollogly C et al. (2024). De effecten van zuivel op het darmmicrobioom en symptomen in cohorten van gastro-intestinale ziekten: een systematische review. Darmmicrobioom (Cambridge) 5: e5. https://doi.org/10.1017/gmb.2024.2
Humblot C, Alvanoudi P, Alves E et al. (2025). Een verkennend overzicht van de gezondheidseffecten van gefermenteerd voedsel in specifieke menselijke populaties en hun potentiële rol in precisievoeding. Grenzen in voeding 12: 1650633. https://doi.org/10.3389/fnut.2025.1650633
In aanvulling op de Israëlische studie: The Scientist (2018): “De effecten van probiotica op het microbioom lopen sterk uiteen”; Persbericht van het Weizmann Instituut (2018), “Een kijkje in probiotica”; Verklaring van de International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics, isappscience.org/?p=521
Bewaar artikelen, volg je leesvoortgang en ontmoet andere lezers. Lid worden van Pandragora is gratis.
Neem een abonnement voor onbeperkte toegang tot alle artikelen.
Deel dit bericht of sla het op voor later. Met een like help je relevante inhoud beter zichtbaar te maken.
We hechten veel waarde aan nauwkeurigheid in ons onderzoek. Toch kunnen er fouten optreden. We raden aan om naast onze artikelen ook de bijbehorende primaire literatuur uit de bronnen te lezen. De inhoud op Pandragora is uitsluitend bedoeld voor algemene informatie en vervangt geen professioneel medisch advies of behandeling. Het gebruik van de verstrekte informatie is uitdrukkelijk op eigen risico en verantwoordelijkheid; elke aansprakelijkheid is uitgesloten.